logo

Janosik wiecznie żywy


Historia Janosika od wielu lat fascynuje. Sięgali po nią pisarze, poeci, muzycy, twórcy filmowi i autorzy reklam. Fenomen tego zjawiska uwidocznił się zwłaszcza w dwóch - znamiennych dla Polaków - produkcjach.
 
Legenda Janosika i mit zbójnicki, bardzo żywotne w kulturze góralskiej, znalazły odzwierciedlenie w filmowych adaptacjach i weszły w ten sposób do kanonu kultury narodowej. Mam tu na uwadze dwie realizacje filmowe historii o przywódcy zbójników:
— serial Janosik w reżyserii Jerzego Passendorfena (1974), składającego się z 13 odcinków, a także jego wersji kinowej złożonej z trzech pierwszych i dwóch ostatnich odcinków (premiera miała miejsce 14 kwietnia 1974 roku);
— film Janosik. Prawdziwa historia w reżyserii Agnieszki Holland i Kasi Adamik (premiera odbyła się 4 września 2009 roku).
Scenariusz serialu Janosik Passendorfera został napisany w 1972 roku przez Tadeusza Kwiatkowskiego i okazał się na tyle atrakcyjny, iż Krajowa Agencja Wydawnicza zdecydowała się na jego opublikowanie w wersji komiksowej w nakładzie 68 000 egzemplarzy.
 


 
W tytułową rolę harnasia wcielił się Marek Perepeczko (1942−2005), który tak oceniał swoje zadanie aktorskie: Ta rola miała dla mnie o tyle kolosalne znaczenie, że – jak wiadomo – zostałem nią napiętnowany. W  sensie pozytywnym. Mam bardzo dużo sentymentu do tego serialu [cyt. za: Janosik – najsłynniejszy zbójnik. To się ogląda, „Nowiny”, 2 lipca 2004].
Zbójników z drużyny Janosika zagrali: Bogusz Bilewski (1930−1995) − Waluś Kwiczoł, Witold Pyrkosz – Jędruś Pyzdra, Janusz Bukowski – zbójnik Wróblik, Jerzy Cnota – zbójnik Gąsior, Janusz Kłosiński – zbójnik Kuśmider, Marian Łącz – zbójnik Słowak.
Telewizja Polska wielokrotnie powtarzała emisję serialu. 29 grudnia 2006 komercyjna stacja Polsat wyemitowała kinową wersję Janosika. Przy okazji włączenia filmu do programu telewizyjnego, prasa często przypominała „prawdziwą” historię Janosika, wskazując, iż: Scenariusz do „Janosika” powstał na podstawie legend o tatrzańskim (sic!!!) zbójniku, ale w telewizyjnej opowieści trudno doszukiwać się wierności szczegółom z dawnych podań. Jak stwierdził reżyser Jerzy Passendorfer, legendy nie należy traktować zbyt poważnie, w filmie jest trochę własnych pomysłów scenarzysty Tadeusz Kwiatkowskiego. Nie zabrakło humoru i zabawnych scen. Wprowadzono sporo widowiskowych bójek i walk, szaleńczych jazd na koniu, a nawet upadków ze skały [cyt. za: JGZ, Powrót zbójnika, „Życie Warszawy”, 17 maja 2002].
Marek Perepeczko, zapytany o powód tak wielkiej popularności filmu stwierdził, iż Polacy lubią bajki i legendy, a postać Janosika jest symbolem szlachetności. To bohater, który jest uosobieniem walki o sprawiedliwość społeczną. Chcemy po prostu oglądać w kinie, gdy ktoś staje w obronie ludzi, którym dzieje się krzywda. Poza tym góralszczyzna jest tym, co ludziom w tym filmie bardzo się podoba. Kochamy górski folklor, mamy do niego sentyment, a Tatry to miejsce szczególne. Ten film kręcono w przepięknych plenerach, właśnie górskich. To się po prostu dobrze ogląda [Irena Bazan, Lubimy piękne bajki. Rozmowa z Markiem Perepeczką, „Trybuna Śląska”, 6 sierpnia 2004].
Jerzy Passendorfer zdecydował, iż akcja filmu zostanie przeniesiona z pierwszej połowy XVIII wieku na koniec tego stulecia. Janosik w realizacji filmowej z 1974 roku najczęściej odrywany jest od biesiadnego stołu lub wyrywany z kontemplacji górskiego krajobrazu. Musi ratować tych, którzy jego pomocy oczekują.
Zbójnicy z drużyny Janosika to postaci charakterystyczne, i choć daleko im do ideału, to jednak budzą u widza dużą sympatię. Kreacje filmowe górali zbójów zostały tak skonstruowane, że to, co było w ich powierzchowności i zachowaniach niedoskonałe, śmieszne, stało się niejako zaletą.
Filmowi zbójnicy mają duże poczucie humoru, które ujawnia się w ich wypowiedziach, nasyconych różnymi powiedzonkami i figurami językowymi. Niektóre z nich trafiły z dialogów filmowych do zasobu frazeologicznego potocznej polszczyzny:
− Psia krew, kruca fuks!
− Ino wartko, bo kiej się sarpnę, to was pyzdrówką pogonię!
− Co ci powiem, to ci powiem, ale ci powiem.
− Bojący to on zawse był, ale łeb to on ma.
Serial Janosik okazał się bardzo popularny, a w czasie jego emisji przed telewizorami zasiadały całe rodziny. Produkcja została skierowana do niewybrednego widza, konsumenta kultury masowej. Aktorskie kreacje zbójników znacząco wpłynęły na wykształcenie się stereotypowego obraz górala w świadomości wielu ludzi i utrwalenie w nim pewnych charakterystycznych cech mieszkańców gór. Góral w potocznym wyobrażeniu został utożsamiony z człowiekiem odważnym, wesołym i zręcznym. Wady górala, przez humor i dowcip, zostały zniwelowane i sprowadzone do cech pozytywnych.
            Zdjęcia do najnowszej produkcji o Janosiku w reżyserii Agnieszki Holland i Kasi Adamik rozpoczęto w 2002 roku, jednak z powodu rezygnacji jednego ze sponsorów przedsięwzięcie wstrzymano. Pracę nad filmem wznowiono w 2008 roku. Autorem scenariusza jest słowacka pisarka Eva Boruševicova. Jak wskazuje Tadeusz Skoczek, pomysłodawcy filmu chcieli za wszelką cenę „odbrązowić” postać głównego bohatera, pozbawić go cech nadanych mu przez Passendorfera i Perepeczkę, zrezygnować z epatowania siłą i awanturniczymi wątkami. W zamian postanowiono wprowadzić kino magiczne, ale nasycone realizmem autentycznego słowackiego folkloru. Próbowano stworzyć dzieło opozycyjne do dotychczasowych form przedstawiania tej mitycznej postaci, wprowadzano jednak nowe mitologiczne niemal wątki (Skoczek 2007: 481).



Agnieszka Holland chciała zwrócić się ku słowackiej legendzie. Jej Janosik miał być nie tylko silnym wojownikiem, ale i człowiekiem z krwi i kości. Ogólne przesłanie filmu można ująć w następujących słowach: Janosik to nie tylko mit, ale historyczna postać, której prawdziwe losy są ciekawsze niż legenda. To, co dotychczas pokazywano na jego temat w filmie, to albo cepelia, albo jakieś brednie o wyzwalaniu ludu spod ucisku, albo jaja w stylu polskiego Zorro. Mój film będzie inny (…). Janosik zawsze mnie fascynował, a jednocześnie irytował mnie sposób opowiadania o nim. Dlatego gdy przeczytałam scenariusz Boruševicowej, uznałam, że na jego podstawie mogę zrealizować swoje marzenie jeszcze z lat studenckich [cyt. za: Wojciech Czuchnowski, Janosik egzystencjalista, „Gazeta Wyborcza”, 14 listopada 2002 (wywiad z Agnieszką Holland)]
            Janosik w filmie Agnieszki Holland i Kasi Adamik powraca jako bohater charyzmatyczny i pełen odwagi, jako niepokorny buntownik. Wyglądem przypomina młodzieńca, zgoła innego niż z serialu Passendorfera.
            Myślę, że to właśnie film oraz serial o legendarnym Janosiku ukształtował wyobrażenie o nim wielu ludzi. Góral przez wielu utożsamiany jest właśnie z tatrzańskim wojownikiem.
Sądzę, że doskonałą puentą do powyższych rozważań będzie treść sloganu z plakatu filmu Janošik (1935), która wskazuje na ugruntowaną pozycję legendy o słowackim wojowniku w kinematografii:Janosika nie możecie zabić, Janosik to wolność, a wolność jest wieczna.
 

Agnieszka Gotówka

 
Bibliografia:
 
Cabadaj Peter, 2007, Janosik w filmie, [w:]Madejowa Maria, Mlekodaj Anna, Rak Maciej (red.), Mity i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze, Nowy Targ, s. 458-473.
 
Skoczek Tadeusz, 2007, Motyw zbójnika Janosika w polskim filmie i telewizji, [w:] Madejowa Maria, Mlekodaj Anna, Rak Maciej (red.), Mity i rzeczywistość zbójnictwa na pograniczu polsko-słowackim w historii, literaturze i kulturze, Nowy Targ, s. 473-486.
 
Sroka Stanisław A., 2009, Janosik: prawdziwa historia karpackiego zbója, Kraków.
 
 


Copyright nieznanetatry.pl &GÓRY